გლობალური უსაფრთხოების ტექტონიკური ძვრები – ახლო აღმოსავლეთი ახალი რეალობის ზღვარზე
დღეს მსოფლიო მოწმეა გლობალური უსაფრთხოების სისტემის უპრეცედენტო რღვევის, რამაც საერთაშორისო ურთიერთობებში „დინამიკური შოკის“ ეფექტი გამოიწვია. ახლო აღმოსავლეთში განვითარებული მოვლენები აღარ ჯდება ლოკალური კონფლიქტის ჩარჩოებში – ეს არის სისტემური კრიზისი, სადაც რეალობა ხშირად იკარგება ჰიპერბოლურ ნარატივებსა და საინფორმაციო ომის ნისლში.
ესკალაციის ქრონიკა : ოპერაცია „ლომის ღრიალი“ ( Lion’s Roar )
ვითარება კრიტიკულ ზღვარს 28 თებერვალს მიუახლოვდა, როდესაც ისრაელმა და აშშ-მ ერთობლივი მასშტაბური სამხედრო ოპერაცია „Lion’s Roar“ წამოიწყეს.
იერუსალიმის ოფიციალური განცხადებით, ეს იყო „პრევენციული დარტყმა“, რომელიც მიზნად ისახავდა ირანის ბალისტიკური რაკეტების არსენალის, საავიაციო ინფრასტრუქტურისა და სტრატეგიული სამხედრო ობიექტების განეიტრალებას. თეირანში მომხდარმა აფეთქებების სერიამ რეგიონში ძალთა ბალანსი მყისიერად შეცვალა.
განსაკუთრებული რეზონანსი მოჰყვა გავრცელებულ ცნობებს აიათოლა ალი ხამენეის შესაძლო დაღუპვის ან მძიმე დაშავების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ ირანული მხარე ცდილობს ინფორმაციული ვაკუუმის შენარჩუნებას, სახელმწიფო მედიის არაპირდაპირი გზავნილები ამ ფაქტს პირდაპირ უკავშირებს კოალიციურ იერიშებს. ამ ინფორმაციამ რეგიონში დომინოს პრინციპი აამოქმედა – ირანმა უპრეცედენტო მასშტაბის საპასუხო იერიში მიიტანა, როგორც ისრაელის ტერიტორიაზე, ისე ამერიკულ ბაზებზე არაბულ სახელმწიფოებში, რამაც კონფლიქტის გეოგრაფია მკვეთრად გააფართოვა.
საერთაშორისო სამართალი : ლეგიტიმაცია თუ სამხედრო აგრესია?
მიუხედავად პოლიტიკური სიმპათიებისა, ფაქტია, რომ მოქმედი საერთაშორისო სამართლის ნორმები მსგავსი მასშტაბის ინტერვენციას უკიდურესად მკაცრად აფასებს. სახელმწიფოს უმაღლესი პირების წინააღმდეგ მიმართული სამხედრო ძალა, ნაცვლად სამართლებრივი თუ დიპლომატიური იზოლაციისა, იურიდიულ პრეცედენტთა ომს იწვევს.
ძირითადი სამართლებრივი დილემები : გაეროს წესდების 2(4) მუხლი
კრძალავს ძალის გამოყენებას სუვერენული სახელმწიფოს წინააღმდეგ. თუმცა, აშშ და ისრაელი ეყრდნობიან „პრევენციული თავდაცვის“ კონცეფციას, რაც გულისხმობს საფრთხის განეიტრალებას მის რეალიზებამდე.
საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი : გაეროს გენერალური მდივანი და ევროკავშირის ლიდერები მიუთითებენ, რომ ნებისმიერი იერიში, რომელიც სცილდება უშუალო სამხედრო აუცილებლობას, შესაძლოა კლასიფიცირდეს, როგორც ომის დანაშაული.
სუვერენიტეტის პრინციპი : გლობალური სამხრეთის ქვეყნები ( აფრიკა, აზია ) და ჩინეთი მკაცრად იცავენ სუვერენიტეტის ხელშეუხებლობის პრინციპს და შიშობენ, რომ ესკალაცია საერთაშორისო ანარქიის დასაწყისია.
გლობალური რეაქციები და დიპლომატიური ფრონტი
მსოფლიო დედაქალაქებში რიტორიკა რადიკალურად განსხვავებულია, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს პოლარიზებულ გარემოს :
ჩინეთი : პეკინი მოუწოდებს მხარეებს ცეცხლის დაუყოვნებლივი შეწყვეტისკენ. ჩინეთისთვის რეგიონული სტაბილურობა პირდაპირ კავშირშია ენერგოუსაფრთხოებასთან და „ერთი სარტყელი, ერთი გზის“ ინიციატივასთან.
რუსეთი : კრემლი მომხდარს გლობალური უსაფრთხოების არქიტექტურის ნგრევად აფასებს, თუმცა თავადვე იყენებს ამ ვითარებას დასავლეთის ყურადღების გადასატანად სხვა კონფლიქტებიდან.
დასავლეთის მოკავშირეები : აცხადებენ, რომ ირანის ბირთვული ამბიციები და ექსპანსიონისტური პოლიტიკა ამ აფეთქებას გარდაუვალს ხდიდა, თუმცა ევროპული ქვეყნების ნაწილი შიშობს, რომ „პანდორას ყუთი“ უკვე გაიხსნა.
მესამე მსოფლიო ომი თუ სისტემური კრიზისი ?
კითხვა, რომელიც ყველას აფორიაქებს : ვდგავართ თუ არა მესამე მსოფლიო ომის ზღურბლზე ? სტრატეგიული ანალიზი რამდენიმე დამამშვიდებელ და საგანგაშო ფაქტორს გამოკვეთს – ბლოკური ნეიტრალიტეტი : ამ ეტაპზე არც NATO-ს და არც CSTO-ს არ გამოუცხადებიათ სრული მობილიზაცია. სანამ კონფლიქტი არ გადაიზრდება სამხედრო ალიანსებს შორის პირდაპირ შეტაკებაში, ის რჩება რეგიონულ ომად გლობალური შედეგებით.
ბირთვული შეკავება : მიუხედავად რიტორიკის გამკაცრებისა, ბირთვული იარაღი კვლავ რჩება „საბოლოო არგუმენტად“, რომლის გამოყენებაც ნებისმიერი მხარისთვის თვითმკვლელობის ტოლფასია.
ეკონომიკური ურთიერთდამოკიდებულება : გლობალური ეკონომიკა იმდენად არის გადაჯაჭვული ( განსაკუთრებით ნავთობისა და ლოგისტიკური მარშრუტების მეშვეობით ) , რომ ხანგრძლივი და ყოვლისმომცველი ომი ყველა მოთამაშეს კატასტროფამდე მიიყვანს.
ეკონომიკური ცუნამი : ენერგეტიკული შოკი და გლობალური ბაზრების რყევა
სამხედრო ოპერაცია „Lion’s Roar“ და ირანის საპასუხო იერიშები მხოლოდ გეოპოლიტიკური რუკის გადახაზვა არ არის – ეს არის პირდაპირი დარტყმა მსოფლიო ეკონომიკის „არტერიებზე“. ბაზრების რეაქცია იყო მყისიერი და პანიკური, რაც კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ თანამედროვე სამყაროში უსაფრთხოება და ეკონომიკა განუყოფელი ცნებებია.
ნავთობის „ოქროს“ ფასი და ჰორმუზის სრუტის დილემა
ახლო აღმოსავლეთი მსოფლიო ნავთობის მარაგების უდიდეს ნაწილს აკონტროლებს. ესკალაციის პირველივე საათებში ნავთობის ფასმა ( Brent ) ბარელზე 120-140 დოლარს გადააჭარბა.
ჰორმუზის სრუტე :
მსოფლიო ნავთობის 20%-ზე მეტი სწორედ ამ ვიწრო გასასვლელზე გადის. ირანის მხრიდან სრუტის შესაძლო ბლოკირება ნიშნავს გლობალურ ენერგეტიკულ კოლაფსს, რაც ფასს კრიტიკულ, 200-დოლარიან ნიშნულამდე აიყვანს.
„უსაფრთხო ნავსაყუდელი“ : ოქრო და დოლარი
ინვესტორები, რომლებიც გაურკვევლობას ვერ იტანენ, მასობრივად გადავიდნენ თავდაცვით აქტივებზე :
ოქრო : ძვირფასი ლითონის ფასმა ისტორიულ მაქსიმუმს მიაღწია. ომის დროს ოქრო ერთადერთი „ვალუტაა“, რომელსაც ყველა ენდობა.
აშშ დოლარი : მიუხედავად იმისა, რომ კონფლიქტის ერთ-ერთი მხარე აშშ-ია, დოლარი მაინც რჩება მთავარ სარეზერვო ვალუტად, რამაც მისი გამყარება გამოიწვია სხვა ვალუტებთან ( ევრო, იენი ) მიმართებით.
ლოგისტიკური კოშმარი და ინფლაცია
კონფლიქტის გეოგრაფიული არეალი ( წითელი ზღვა, სპარსეთის ყურე ) პირდაპირ კავშირშია გლობალურ ვაჭრობასთან.
სატვირთო გადაზიდვები : სადაზღვევო პრემიები საზღვაო გადაზიდვებზე 400%-ით გაიზარდა. გემების მარშრუტების შეცვლა ( აფრიკის გარშემო ) ნიშნავს მიწოდების ვადების გაზრდას და პროდუქტების გაძვირებას ევროპასა და აზიაში.
სურსათის უსაფრთხოება : ენერგორესურსების გაძვირება ავტომატურად იწვევს სასუქებისა და ტრანსპორტირების ფასის ზრდას, რაც გლობალური ინფლაციის ახალ ტალღას იწვევს.
სამხედრო-სამრეწველო კომპლექსის „ბუმი“
სანამ ტექნოლოგიური სექტორის ( Apple, Microsoft ) აქციები ეცემა, თავდაცვის ინდუსტრიის გიგანტები ( Lockheed Martin, Raytheon, Northrop Grumman ) რეკორდულ მოგებაზე გადიან. ბაზარი წინასწარ ხედავს შეიარაღებაზე მოთხოვნის მკვეთრ ზრდას, არა მხოლოდ ახლო აღმოსავლეთში, არამედ მთელ მსოფლიოში.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, ეს კონფლიქტი არის „შავი გედი“, რომელმაც შესაძლოა წერტილი დაუსვას პოსტ-პანდემიურ აღდგენას. თუ დიპლომატიური არხები არ ამოქმედდება, მსოფლიო შესაძლოა აღმოჩნდეს სტაგფლაციის ( ეკონომიკური უძრაობისა და მაღალი ინფლაციის სინთეზი ) პირობებში, რაც სოციალურ არეულობებს გამოიწვევს არაერთ განვითარებად ქვეყანაში.
დიდი თამაშის ახალი წესები
დიდი სახელმწიფოები ომს „დილის ყავაზე“ არ იწყებენ. ეს არის ცივი გათვლა, სადაც ფსონზე დევს ენერგეტიკული კონტროლი, ბირთვული ჰეგემონია და ისტორიის ახალი პარაგრაფის წერის უფლება.
დღევანდელი ვითარება არ არის კლასიკური „მესამე მსოფლიო ომი“, მაგრამ ეს აღარც დიპლომატიური დიალოგია. ჩვენ ვიმყოფებით ისტორიულ გარდატეხაში, სადაც ძველი წესრიგი უკვე მოიშალა, ახალი კი ჯერ არ დაბადებულა. ამ პროცესში ნებისმიერ შეცდომას შეუძლია რეგიონული კრიზისი გადააქციოს სისტემურ კატასტროფად, რომელიც წაშლის არსებულ პოლიტიკურ საზღვრებს.
ირაკლი კერესელიძე
,,GEO NEWS”
