რა მოხდა რეალურად მე-6 პენიტენციურ დაწესებულებაში – პატიმრის გაუპატიურება თუ სარეჟიმო ღონისძიება ?
ციხეში გაუპატიურების უდღეური ილუზია, რაც ფსევდო მღელვარებითა და პოლიტიკური მოთხოვნებით იფუთება – უცხო სხეული პატიმრის ორგანიზმში – სად მთავრდება უსაფრთხოების რეჟიმი და სად იწყება ადამიანის ღირსების ხელყოფა ?
საგამოძიებო-ანალიტიკური მიმოხილვა
პენიტენციურ დაწესებულებაში მომხდარი ნებისმიერი ინციდენტის შეფასებისას ყველაზე მარტივი გზა ხშირად ყველაზე მცდარია, ჯერ ემოციური დასკვნის გაკეთება და მხოლოდ ამის შემდეგ სამართლებრივი კვალიფიკაციის ძიება.
მაგრამ არსებობს საკითხები, რომლებზეც პასუხი ემოციით ვერ გაიცემა.
რა ხდება მაშინ, როდესაც პატიმრის ორგანიზმში აღმოჩენილია აკრძალული ან პოტენციურად საშიში ნივთი ?
შეიძლება თუ არა მისი ამოღების პროცედურა ავტომატურად გამოცხადდეს „გაუპატიურებად“ ?
რამდენად მნიშვნელოვანია, რატომ განხორციელდა პროცედურა, ვინ მონაწილეობდა მასში, როგორ ჩატარდა იგი და რა ძალა იქნა გამოყენებული ?
და, მეორე მხრივ, ნიშნავს თუ არა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზანი იმას, რომ სახელმწიფოს შეუძლია პატიმრის სხეულთან დაკავშირებული ნებისმიერი მოქმედება შეუზღუდავად განახორციელოს ?
სწორედ აქ გადის სამართლებრივი ზღვარი.
ევროპული ადამიანის უფლებათა სამართლის მიდგომა გაცილებით უფრო რთულია, ვიდრე ფორმულა – „ნივთი ამოიღეს, ამიტომ ეს გაუპატიურება იყო“ ან პირიქით – „პატიმარია და შესაბამისად, ყველაფერი უსაფრთხოების ღონისძიებაა“.
ორივე მიდგომა შეიძლება მცდარი აღმოჩნდეს.
საქმის სამართლებრივი შეფასებისთვის გადამწყვეტია მიზანი, გარემოებები, პროცედურა, გამოყენებული ძალა, სამედიცინო ჩართულობა, აუცილებლობა, პროპორციულობა და ადამიანის ღირსების დაცვის ხარისხი.
ერთი ფაქტი – რამდენიმე სრულიად განსხვავებული სამართლებრივი კვალიფიკაცია :
პატიმრის ორგანიზმში დამალული უცხო სხეულის არსებობა პენიტენციური სისტემისთვის, პირველ რიგში, უსაფრთხოების საკითხია.
აკრძალული ნივთის ორგანიზმში დამალვა შეიძლება დაკავშირებული იყოს ნარკოტიკებთან, იარაღთან, ტელეფონთან, სხვა აკრძალულ საგანთან ან ჯანმრთელობისთვის საშიშ ობიექტთან.
ამიტომ, სახელმწიფოს რეალური და ლეგიტიმური ინტერესი აქვს, თავიდან აიცილოს ასეთი ნივთის დაწესებულებაში გავრცელება ან გამოყენება.
მაგრამ ამავე დროს არსებობს მეორე პრინციპიც :
პატიმრის სტატუსი ადამიანს სხეულის ხელშეუხებლობისა და ღირსების უფლებას არ ართმევს.
სწორედ ამიტომ ნებისმიერი ინვაზიური ან ინტიმური პროცედურა უნდა შეფასდეს არა მხოლოდ მისი მიზნის, არამედ განხორციელების მეთოდის მიხედვით.
ევროპული კონვენციის მე-8 მუხლი იცავს პირადი ცხოვრების უფლებას, ხოლო მე-3 მუხლი აბსოლუტურად კრძალავს წამებასა და არაადამიანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას.
ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ სხეულის ჩხრეკა შეიძლება წარმოადგენდეს პირად ცხოვრებაში სერიოზულ ჩარევას და, კონკრეტული გარემოებების არსებობისას, გაცილებით მძიმე, მე-3 მუხლის, პრობლემაც წარმოშვას.
ამიტომ მთავარი კითხვა არ არის მხოლოდ :
„იყო თუ არა სხეულში შეღწევა ?“
მთავარი კითხვაა :
„რა მიზნით, რა გარემოებებში, რა მეთოდით და რა ინტენსივობით განხორციელდა ეს მოქმედება ?“
ამ საკითხზე საქართველოსთვის განსაკუთრებით საინტერესოა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს საქმე Bokhonko v. Georgia.
საქმეში განმცხადებელი ამტკიცებდა, რომ მისი სხეულის ჩხრეკა დამამცირებელი ფორმით განხორციელდა და რომ ნარკოტიკული ნივთიერების ამოღების პროცესში ადგილი ჰქონდა ანალურ ინსპექციას.
საქმის მასალების მიხედვით, საქართველოს სასამართლოებმა დაადგინეს, რომ ჩხრეკის დროს განმცხადებელმა რამდენიმე მოძრაობა შეასრულა, რის შემდეგაც მისი ანუსიდან ყვითელი ბუშტი შავი ძაფით გამოვიდა და ეს საგანი ამოიღეს.
ევროპულმა სასამართლომ სწორედ ამ გარემოებებს განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია.
სასამართლომ აღნიშნა, რომ საქმის გარემოებები საჭიროებდა უფრო დეტალურ შეფასებას, მათ შორის იმიტომ, რომ ნივთის ამოღების მექანიზმი გარკვეულ კითხვებს აჩენდა.
სასამართლომ ასევე გააკრიტიკა ეროვნული სასამართლოების მიდგომა, რომლებმაც განმცხადებელს ფაქტობრივად მთლიანად დააკისრეს მისი დამამცირებელი მოპყრობის მტკიცების ტვირთი, მაშინ როდესაც მას ჰქონდა დეტალური და თანმიმდევრული პრეტენზიები და ითხოვდა სამედიცინო შემოწმებასა და გამოძიებას.
ეს საქმე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ერთი მიზეზით :
ევროპულმა სასამართლომ საკითხი არ გადაწყვიტა მხოლოდ იმით, რომ ჩხრეკის მიზანი უსაფრთხოება იყო.
სასამართლოსთვის მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა თავად პროცედურის ჩატარების წესი და სახელმწიფოს მიერ შემდგომი რეაგირება.
ეს არის მთავარი სამართლებრივი გაკვეთილი.
პენიტენციურ სისტემას უსაფრთხოების უზრუნველყოფის უფლება და ვალდებულება აქვს.
მაგრამ უსაფრთხოების მიზანი ავტომატურად არ ამართლებს ნებისმიერ მეთოდს.
ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაში სხეულის ჩხრეკის შეფასებისას ყურადღება ექცევა იმას, არსებობდა თუ არა რეალური უსაფრთხოების საჭიროება, იყო თუ არა ჩარევა აუცილებელი და პროპორციული და რამდენად დამამცირებელი იყო მისი განხორციელების კონკრეტული ფორმა.
Wainwright v. United Kingdom- ის საქმეში სასამართლომ ხაზი გაუსვა, რომ ჩხრეკა თავისთავად ყოველთვის არ აღწევს კონვენციის მე-3 მუხლის ზღვარს, თუმცა ჩხრეკის ისეთი ფორმა, რომელიც დამატებით დამამცირებელ ელემენტებს შეიცავს, შეიძლება გაცილებით მძიმე სამართლებრივ პრობლემად იქცეს.
ამიტომ სამართლებრივი ანალიზი უნდა დაიყოს რამდენიმე ეტაპად :
პირველი : იყო თუ არა უსაფრთხოების რეალური საფუძველი ?
მეორე : არსებობდა თუ არა ნაკლებად ინვაზიური ალტერნატივა ?
მესამე : ვინ განახორციელა პროცედურა ?
მეოთხე : რა ძალა იქნა გამოყენებული ?
მეხუთე : რამდენი ადამიანი ესწრებოდა და იყო თუ არა მათი დასწრება აუცილებელი ?
მეექვსე : არსებობდა თუ არა სამედიცინო კონტროლი ?
მეშვიდე : დოკუმენტირებული იყო თუ არა პროცედურა და მისი შედეგი ?
სწორედ ამ კითხვებზე პასუხები ქმნის სამართლებრივ სურათს.
თანამშრომლების სიმრავლე – უსაფრთხოება თუ ღირსების დამატებითი რისკი ?
საკითხის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნაწილი სწორედ ეს არის.
თუ ინვაზიურ პროცედურას მრავალი პენიტენციური თანამშრომელი ესწრება, შეიძლება არსებობდეს სრულიად ლეგიტიმური ახსნა – უსაფრთხოების უზრუნველყოფა.
მაგალითად, ადმინისტრაციას შეიძლება სჭირდებოდეს კონტროლი, რათა თავიდან იქნეს აცილებული წინააღმდეგობა, თვითდაზიანება, გაქცევის მცდელობა ან თანამშრომელთა მიმართ თავდასხმა.
მაგრამ აქაც არსებობს მეორე მხარე.
რაც უფრო ინტიმური და ინვაზიურია პროცედურა, მით უფრო მკაფიო უნდა იყოს თითოეული დამსწრე პირის ფუნქციური აუცილებლობა.
სხვა სიტყვებით :
უსაფრთხოების მიზნით საჭირო პერსონალის არსებობა ერთია – ზედმეტი ადამიანების დასწრება, რაც მხოლოდ სანახაობრივ ან დამამცირებელ ეფექტს ქმნის – სულ სხვა.
CPT-ის ( წამების წინააღმდეგ კომიტეტი ) სტანდარტები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს პატიმრის ღირსების დაცვას სხეულის ჩხრეკისას. კომიტეტს დოკუმენტირებული აქვს შემთხვევები, როდესაც სხეულის ღრუსთან დაკავშირებული მოქმედებების ჩატარების ფორმა შეფასების საგანი გახდა და რეკომენდაცია გაიცა, რომ სრული სხეულის ჩხრეკა განხორციელდეს მოქმედი წესების შესაბამისად და პატიმრის ღირსების პატივისცემით.
ამიტომ თანამშრომელთა რაოდენობა, არც „უდანაშაულობის ავტომატური მტკიცებულებაა“ და არც თავისთავად დარღვევის დამადასტურებელი ფაქტი.
მისი სამართლებრივი მნიშვნელობა დამოკიდებულია იმაზე, რატომ იყვნენ ისინი იქ.
სად იწყება გაუპატიურება ?
აქ საჭიროა განსაკუთრებული სიფრთხილე.
არასწორია ნებისმიერი ანალური მანიპულაციის ავტომატურად „გაუპატიურებად“ გამოცხადება.
მაგრამ ასევე არასწორია იმის თქმა, რომ სახელმწიფო მოხელის მიერ სხეულში შეღწევა ვერასოდეს იქნება გაუპატიურება ან წამება მხოლოდ იმიტომ, რომ ეს პენიტენციურ დაწესებულებაში მოხდა.
ამის მკაფიო მაგალითია Zontul v. Greece.
ამ საქმეში განმცხადებელი დაკავებული იყო და სახელმწიფო მოხელის მიერ მის ანუსში ხელკეტის ძალადობრივად შეღწევა სასამართლომ შეაფასა, როგორც განსაკუთრებით მძიმე ძალადობა. სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა ძალის გამოყენებაზე, ტკივილზე, დამცირებაზე და განზრახვაზე და დაასკვნა, რომ მოპყრობამ მე-3 მუხლის დარღვევის უმაღლეს სიმძიმის ზღვარს, წამებას – მიაღწია.
მაგრამ სწორედ აქ ჩანს განსხვავება Zontul-ის ტიპის შემთხვევასა და უსაფრთხოების მიზნით ჩატარებულ სამედიცინო/სარეჟიმო პროცედურას შორის.
ერთ შემთხვევაში მოქმედების მიზანი თავად არის ძალადობა, დამცირება ან დასჯა.
მეორე შემთხვევაში მოქმედების მიზანი შეიძლება იყოს აკრძალული ნივთის აღმოჩენა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა.
მხოლოდ სხეულის კონკრეტული ნაწილის ან კონკრეტული ფიზიკური მოქმედების არსებობა ამ ორ შემთხვევას ერთმანეთის ტოლს ვერ გახდის.
ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი – განზრახვა და მეთოდი :
საგამოძიებო შეფასებისას ერთი სიტყვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია:
რატომ ?
რატომ განხორციელდა პროცედურა ?
თუ დოკუმენტურად დასტურდება, რომ არსებობდა ინფორმაცია ან სამედიცინო/რენტგენოლოგიური მონაცემი სხეულში უცხო ნივთის არსებობის შესახებ, უსაფრთხოების ინტერესი გაცილებით უფრო მკაფიო ხდება.
მაგრამ ეს ჯერ კიდევ არ პასუხობს მეორე კითხვას :
როგორ მოხდა ამოღება ?
თუ პროცედურა განხორციელდა სამედიცინო პერსონალის მონაწილეობით, აუცილებელი სამედიცინო გარემოს პირობებში, მინიმალური საჭირო ჩარევით და დოკუმენტირებული წესით – ერთი სამართლებრივი სურათი გვაქვს.
თუ ნივთის ამოღებას თან ახლდა ზედმეტი ძალა, დამცირება, დასჯის ან შურისძიების ელემენტი, არასაჭირო ადამიანების დასწრება ან სამედიცინო უსაფრთხოების უგულებელყოფა – სამართლებრივი შეფასება შეიძლება სრულიად შეიცვალოს.
სწორედ ამიტომ საგამოძიებო ჟურნალისტიკისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი მტკიცებულება მხოლოდ ვიდეოკადრი ან მოწმის ემოციური მონათხრობი არ არის.
მნიშვნელოვანია :
-რენტგენოლოგიური კვლევის დასკვნა;
– სამედიცინო ჩანაწერები;
-პროცედურის ოქმი;
-ჩხრეკის/ამოღების ოქმი;
-ვიდეოჩანაწერები;
-თანამშრომელთა მოხსენებითი ბარათები;
-პროცედურაზე დამსწრე პირების ფუნქციები;
-გამოყენებული ძალის შესახებ ჩანაწერები;
-შემდგომი სამედიცინო შემოწმება;
-პატიმრის მიერ გაკეთებული საჩივრები;
და სახელმწიფოს მიერ ჩატარებული შიდა ან დამოუკიდებელი გამოძიების მასალები.
სწორედ ეს დოკუმენტები პასუხობს კითხვას, რა მოხდა სინამდვილეში.
ყველაზე სუსტი არგუმენტი – „ამდენი თანამშრომელი იყო და ამიტომ გაუპატიურება შეუძლებელია“ ….
ეს ფორმულირება ჟურნალისტურად მიმზიდველია, მაგრამ სამართლებრივად ზედმეტად კატეგორიულია.
მრავალი თანამშრომლის არსებობა შეიძლება მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყოს, რომელიც მიუთითებს ოფიციალურ, კონტროლირებად და უსაფრთხოების რეჟიმით ჩატარებულ პროცედურაზე.
მაგრამ მხოლოდ მოწმეების რაოდენობით დანაშაულის შემადგენლობის „გამორიცხვა“ სამართლებრივად სწორი არ იქნება.
სასამართლო შეაფასებს ყველა გარემოებას ერთობლივად.
უფრო ძლიერი ფორმულირებაა :
თუ პროცედურას ესწრებოდა მრავალი უფლებამოსილი თანამშრომელი, არსებობდა ოფიციალური ჩანაწერები, წინასწარ არსებობდა უსაფრთხოების საფუძველი, პროცესი მიმდინარეობდა სამედიცინო კონტროლით და არ დასტურდება სექსუალური ან დამამცირებელი მიზანი, მაშინ მხოლოდ ფიზიკური მოქმედების აღწერა არ არის საკმარისი მისი გაუპატიურებად ან წამებად კვალიფიცირებისთვის.
ეს უკვე სამართლებრივად გაცილებით გამართული პოზიციაა.
სამი შესაძლო სამართლებრივი სცენარი :
საგამოძიებო მასალის მთავარი დასკვნა სწორედ ამ განსხვავებაზე შეიძლება აიგოს.
პირველი სცენარი – კანონიერი უსაფრთხოების ღონისძიება;
არსებობს დასაბუთებული ეჭვი, რომ პატიმარს ორგანიზმში აქვს აკრძალული ნივთი. ჩატარებულია შესაბამისი კვლევა, არსებობს უსაფრთხოების რეალური საფუძველი, პროცედურა ხორციელდება აუცილებლობის ფარგლებში, სათანადო პერსონალის მონაწილეობით და პატიმრის ღირსების დაცვით.
ამ შემთხვევაში საქმე, პირველ რიგში, უსაფრთხოების ღონისძიებას ეხება.
მეორე სცენარი – პროცედურული დარღვევა;
უსაფრთხოების მიზანი არსებობს, მაგრამ პროცედურა ტარდება არასათანადო ფორმით, ზედმეტი ძალით, არასაჭირო პერსონალის დასწრებით, არასაკმარისი სამედიცინო კონტროლით ან სხვა დამამცირებელი მეთოდით.
აქ უკვე შეიძლება დადგეს კონვენციის მე-8 მუხლის, ხოლო სიმძიმის მიხედვით – მე-3 მუხლის საკითხიც.
მესამე სცენარი – განზრახ ძალადობა;
თუ მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ სხეულში შეღწევა ან სხვა მოქმედება განხორციელდა არა უსაფრთხოების მიზნისთვის, არამედ დასჯის, დამცირების, დაშინების ან სექსუალური ძალადობის მიზნით, სამართლებრივი შეფასება რადიკალურად იცვლება.
Zontul-ის საქმე სწორედ იმის მაგალითია, რომ სახელმწიფო მოხელის მიერ დაკავებული პირის მიმართ განხორციელებული ძალადობრივი შეღწევა, შესაბამისი გარემოებების არსებობისას, შეიძლება წამებად შეფასდეს.
საბოლოო კითხვა :
რას უნდა ეძებდეს გამოძიება ?
ამ ტიპის საქმეში ჟურნალისტის ამოცანა არ უნდა იყოს წინასწარ გამოცხადება :
„ეს იყო გაუპატიურება“ ან „ეს ნამდვილად არ იყო გაუპატიურება“.
საგამოძიებო ჟურნალისტიკის უფრო მაღალი სტანდარტი სხვა კითხვას სვამს :
რა მტკიცებულებები არსებობს იმის დასადგენად, რა მოხდა რეალურად ?
იყო თუ არა უცხო სხეული ?
როგორ დადგინდა მისი არსებობა ?
ვინ მიიღო გადაწყვეტილება მისი ამოღების შესახებ ?
რა სამართლებრივი საფუძველი არსებობდა ?
ვინ განახორციელა პროცედურა ?
იყო თუ არა სამედიცინო პერსონალი ჩართული ?
რამდენი თანამშრომელი ესწრებოდა ?
რა ფუნქცია ჰქონდა თითოეულ მათგანს ?
გამოიყენეს თუ არა ძალა ?
რამდენად აუცილებელი იყო გამოყენებული მეთოდი ?
რა მდგომარეობაში იყო პატიმარი პროცედურის შემდეგ ?
და, რაც მთავარია:
ჩატარდა თუ არა ეფექტური და დამოუკიდებელი შემოწმება იმ შემთხვევაში, თუ პატიმარმა არასათანადო მოპყრობის შესახებ პრეტენზია განაცხადა ?
ეს არის ის კითხვები, რომელთა პასუხებიც ემოციურ ვერსიებს ფაქტობრივ სურათად აქცევს. ამ კითხვებზე ჩვენ პენიტენციური სისტემისაგან დასაბუთებულ პასუხებს ველით, რათა ჩვენი მკითხველის სრული ინფორმირება მოვახდინოთ.
დასკვნა – სამართალი იწყება იქ, სადაც ემოციური შეფასება მთავრდება !
პენიტენციურ დაწესებულებაში ადამიანის სხეულთან დაკავშირებული ნებისმიერი ინვაზიური მოქმედება განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს.
სახელმწიფოს აქვს უფლება და ვალდებულება, დაიცვას ციხის უსაფრთხოება, აღკვეთოს აკრძალული ნივთების შეტანა და გავრცელება და დაიცვას როგორც პატიმრების, ისე თანამშრომლების სიცოცხლე და ჯანმრთელობა.
მაგრამ სახელმწიფო ძალაუფლება არ არის შეუზღუდავი.
პატიმარი თავისუფლების აღკვეთის შემდეგ კარგავს თავისუფლებას – მაგრამ არ კარგავს ადამიანის ღირსებას.
ამიტომ სწორი სამართლებრივი მიდგომა არც უსაფრთხოების საჭიროების იგნორირებაა და არც ადამიანის უფლებების სახელით ყველა სარეჟიმო ღონისძიების ავტომატურად უკანონოდ გამოცხადება.
სწორი მიდგომა არის მტკიცებულებების შემოწმება.
თუ არსებობდა რეალური უსაფრთხოების საფუძველი, პროცედურა იყო აუცილებელი და პროპორციული, ჩატარდა სათანადო წესით და პატიმრის ღირსების პატივისცემით, მხოლოდ მისი ინტიმური ხასიათი არ აქცევს მას გაუპატიურებად.
მაგრამ თუ უსაფრთხოების არგუმენტის მიღმა იკვეთება ძალადობა, დასჯის ან დამცირების განზრახვა, ზედმეტი ძალა ან სამედიცინო და პროცედურული გარანტიების უგულებელყოფა, უსაფრთხოების რეჟიმი ვეღარ გახდება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობისგან დამცავი ფარი.
საბოლოოდ, სწორედ აქ გადის ცივილიზებული პენიტენციური სისტემის ყველაზე მნიშვნელოვანი ზღვარი :
სახელმწიფომ უნდა შეძლოს ციხის დაცვა ისე, რომ ადამიანის ღირსების დაცვა თავად უსაფრთხოების სისტემის მსხვერპლად არ აქციოს.
და როდესაც ასეთი ინციდენტი ხდება, მთავარი არ არის ხმამაღალი იარლიყი.
მთავარია დოკუმენტი.
მთავარია სამედიცინო ჩანაწერი.
მთავარია ვიდეო.
მთავარია პროცედურის ოქმი.
მთავარია მოწმე.
და ბოლოს – დამოუკიდებელი გამოძიება, რომელიც პასუხს გასცემს ყველაზე მარტივ, მაგრამ ყველაზე რთულ კითხვას :
რა მოხდა სინამდვილეში ?
ირაკლი კერესელიძე
,,GEO NEWS”
